Nedavna analiza Republičkog zavoda za statistiku (RZS) baca novo svetlo na stambenu situaciju u Srbiji, otkrivajući složenu mrežu izazova sa kojima se suočavaju građani. Istraživanje ukazuje na široko rasprostranjenu prenaseljenost, probleme sa grejanjem i rastuće cene nekretnina koje otežavaju kupovinu stanova.
Struktura stanova i prenaseljenost u Srbiji
Analiza RZS-a pokazuje da u Srbiji preovlađuju dvosobni stanovi, čineći približno 36% ukupnog stambenog fonda. Slede ih trosobni sa oko 31%, četvorosobni sa gotovo 22% i jednosobni sa skoro 9%. Međutim, struktura stanova sama po sebi ne pruža potpunu sliku o kvalitetu života stanovnika.
Prenaseljenost se ističe kao značajan problem u srpskim domaćinstvima. Prema Eurostatu, agenciji Evropske unije za statistiku, stan se smatra prenaseljenim ako ne obezbeđuje odvojene prostorije za parove, osobe starije od 18 godina, i decu različitog pola ili uzrasta. Primenjujući ove kriterijume, alarmantnih 49,7% građana Srbije živi u prenaseljenim uslovima, što je trostruko više od proseka EU koji iznosi 16,8%.
Izazovi grejanja i energetske efikasnosti
Pitanje grejanja predstavlja još jedan ključni aspekt stambene situacije u Srbiji. Približno 20% domaćinstava koristi centralno grejanje preko toplane, dok se oko 14% greje na električnu energiju. Međutim, zabrinjavajući je podatak da čak 48,5% domaćinstava i dalje koristi čvrsta goriva za grejanje.
Marko Aksentijević, koordinator programa u organizaciji Ministarstvo prostora, ističe da je mogućnost zagrevanja celog stambenog prostora važnija od samog načina grejanja. Istraživanje RES fondacije otkriva da 41% ispitanika živi u domaćinstvima koja ne greju ceo stan, već samo prostorije u kojima članovi najviše borave. Ova praksa je posebno česta u domaćinstvima koja koriste čvrsta goriva, što dodatno doprinosi zagađenju vazduha unutar doma.
Kvalitet stanovanja i dodatni problemi
Osim prenaseljenosti i izazova sa grejanjem, građani Srbije suočavaju se i sa drugim problemima vezanim za kvalitet stanovanja. Istraživanje sprovedeno u Beogradu, gde su uslovi stanovanja generalno bolji nego u ostatku zemlje, ukazuje na probleme kao što su vlaga (7,2%) i loša osvetljenost (4,4%).
Međutim, visoki troškovi stanovanja se ističu kao dominantan problem. Čak 78,4% ispitanika smatra da su troškovi održavanja, grejanja i komunalija preveliki u odnosu na primanja domaćinstva. Ovo je posebno zabrinjavajuće kada se uzme u obzir da prosečni mesečni prihodi srpskih domaćinstava u 2023. godini iznose oko 85.500 dinara, od čega 36,8% odlazi na hranu i bezalkoholna pića, a 16,4% na troškove stanovanja, vode, struje i grejanja.
Tržište nekretnina i priuštivost stanova
Situacija na tržištu nekretnina dodatno komplikuje stambenu situaciju u Srbiji. Aksentijević ističe da su mogućnosti prosečnog građanina za kupovinu nekretnine gotovo nikakve. Konvencionalna mudrost sugeriše da kada je za cenu prosečnog stana u novogradnji potrebno dati više od četiri godišnje prosečne plate, postoji potreba za državnom intervencijom. U Srbiji, ovaj odnos prelazi deset godišnjih plata već duži niz godina.
Situacija na tržištu zakupa stanova je još dramatičnija. Prema podacima Eurostata, zakupci stanova u Srbiji su najopterećeniji u Evropi - svaki drugi živi u domaćinstvu koje izdvaja više od 40% prihoda na troškove stanovanja. U međuvremenu, cene zakupa stanova nastavljaju da rastu.
Luksuzna gradnja i društvene nejednakosti
Uprkos masovnoj izgradnji nekretnina, stambena situacija većine stanovništva se ne poboljšava. Aksentijević ističe da se uglavnom grade luksuzni stanovi u urbanim centrima, namenjeni špekulacijama i investicijama, umesto priuštivih kvadrata za život ljudi. Ova praksa produbljuje društvene nejednakosti i otežava rešavanje problema prenaseljenosti.
Ukupna vrednost tržišta nepokretnosti u prvom polugodištu 2024. godine iznosila je približno 3,4 milijarde evra, sa najskupljim kvadratom prodatim po ceni od oko 10.350 evra. Činjenica da je jedno garažno mesto kupljeno za čak 73.000 evra ilustruje ekstremne disparitete na tržištu nekretnina.
U zaključku, stambena situacija u Srbiji zahteva hitnu pažnju i sistemska rešenja. Prenaseljenost, problemi sa grejanjem i rastuće cene nekretnina predstavljaju značajne izazove za većinu stanovništva. Potrebna je sveobuhvatna stambena strategija koja će prioritizovati priuštivost i kvalitet stanovanja za sve građane, umesto fokusiranja na luksuznu gradnju za najbogatije slojeve društva.